॥ जय श्रीराम ॥

                          आई गेल्यानंतर श्रीमहाराज आयोध्येहून इंदूर , नाशिक येथे मुक्काम करून गोंदवल्यास परतले. येव्हाना श्रीमहाराजांना गोंदवले सोडून एक वर्षांच्यावर काळ लोटला होता. गीताबाईंची आठवण सर्व गावाला होत होती.
सन १८९६ उजाडले पुन्हा दुष्काळ. परंतू पूर्वीच्या दुष्काळापेक्षा याची तीव्रता कमी होती. काशीहून परत आल्यावर लगेचच शेतीतील कामे काढून श्रीमहाराजांनी लोकांना खायला घातले मागील दुष्काळा प्रमाणॆ यावेळीही जे लोंक शेतात कामाला येत त्यांना एक वेळचे अन्न मोफत दिले जाई. तसेच मंदिरात रोज दहाहजार जप करणारास अन्न मोफत दिले जाई. याच काळात गाईंसाठी श्रीमहाराजांनी एक गोशाळा बांधली.
सरते शेवटी सन १८९७ च्या मध्यात दुष्काळाची तीव्रता संपून लोकांना स्वस्थता वाटू लागली. एप्रिल महिना होता. ऎके दिवशी सकाळी श्रीमहाराज भजन करण्यास उभे राहिले. थोड्याच अवधीत बरीचशी मंडळी जमा झाली मग श्रीमहाराजांनी निरूपण सांगण्यासही प्रारंभ केला. होता होता दोन तास लोटले सर्व श्रोते तल्लीन होऊन भजन व निरूपण ऎकत होते. इतक्यांत श्रीमहाराज खालील अभंग पुन्हा पुन्हा म्हणू लागले.
त्रेपन्न वर्षे भूमीभार । आतां पाहूं आपले घर ॥
देहमर्यादा सरली । मागें भक्ति करा भली ॥
तुम्हां सांगितल्या खुणा । विसरू देऊं नका मना ॥
दीनदास आनंदला । राम बोलावितो मला ॥
अभंगात तल्लीन झालेले सर्व लोक भानावर आले. श्रीमहाराजांनी अभंग संपवून निरूपणाची सांगता केली व उपस्थित लोकांना उद्देशून म्हणाले ” मी आज गोंदवले सोडून नैमिषारण्यात जाणार आहे. आपण कसे वागावे हे मी सांगितले आहेच. कोणीही रामाला विसरू नये. सर्वांनी नामस्मरण करीत आनंदात काल व्यतित करावा.” हे ऎकून सर्व उपस्थित रडू लागले. श्रीमहाराजांना न जाण्याबद्दल विअनवू लागले. परंतू श्रीमहाराजांनी जाण्याचा निश्चय केला होता. सर्व लोंक अक्रोश करू लागले, श्रीमहाराजांच्या पायावर लोळण घेवू लागेले परंतू श्रीमहाराज कोणसही बधले नाहीत. शेवटी निघताना श्रीमहाराज रामरायाचे दर्शन घेण्यासाठी मंदिरात गेले रामास सर्वांची काळजी घेण्यास सांगून श्रीमहाराज मंदिराच्या बाहेर पडले तेंव्हा प्रचंड जनसमुदाय शोकाकूल वातावरणात श्रीमहाराजांच्या मागे लोटला. भर दुपारची वेळ होती. गोंदवल्याचा प्राण चालला हे पाहून लोकांच्या दु:खास पारवार उरला नाही. प्रत्येकजण रडण्यापलिकडॆ काही करू शकत नव्हते. शेवटी श्रीमहाराज टांग्यात बसून जाऊ लागले. साश्रूनयनांसह सर्वजण श्रीमहाराजांना निरोप देवू लागला. टांगा हलताच सर्वांनी एकच टाहो फोडला. इतक्यात मंदिरातून एक माणूस हात वर करून टांग्याच्या मागे धावी लागला. त्याला पहाताच श्रीमहाराजांनी टांगा थांबविण्यास सांगितले. त्यास मागे येण्याचे कारण विचारताच प्रचंड घाबरल्या स्वरात तो माणूस म्हणाला ” महाराज , राम, सीता व लक्ष्मण यांच्या डॊळ्यातून सारखे अश्रू वाहत आहेत. ” लगेच श्रीमहाराज मंदिरात गेले.रामरायाच्या गालावरील अश्रू पुसताच पुन्हा अश्रूंच्या धारा येवू लागल्या. श्रीमहाराजांचे डॊळेसुद्धा पानावले रामरायास ते म्हणाले ” मी निघून जाणार म्हणून का तू रडतोस ? तुझीच इच्छा नसेल तर मी जाऊन तरी काय करावे.? ” श्रीमहाराज जाणार नाहित हे कळल्यावर शोकसागरात बुडालेला जनसमुदाय एकदम शांत झाला. वातवरणात प्रसन्नता आली. श्रीमहाराजांनी मग पुन्हा स्नान करून श्रीरामरायास नैवेद्य दाखविला.

॥ श्रीराम समर्थ ॥

॥ जय श्री राम ॥

श्रीमहाराज गेल्या नऊ- दहा वर्षांपासून गोंदवल्यातच स्थिर राहिले होते. त्यामूळे त्यांचा लोकसंग्रह फार वाढला होता. श्रीमहाराजांकडे त्यानिमित्ताने अनेक लहान मोठे लोक गोंदवल्यात येत. आपल्या मुलाला लोक इअतका मान देतात याचे श्रीमहाराजांच्या आईला गीताबाईंना फार कौतुक वाटे. याच काळांत श्रीमहाराजांना दोन मुलें झाली; परंतु ती दोन्ही लहानपणींच वारली.

       वयोमानामुळे गीताबाई आता थकल्या होत्या. श्रीमहाराजांनी आपल्या आईची फार मनापासून सेवा करीत. असेच एकदा श्रीमहाराजांनी आपल्या आईला तिची काही इच्छा असल्यास त्याबाबत विचारले. त्यावर आईने आता केवळ काशीयात्रा करण्याची इच्छा व्यक्त केली. श्रीमहाराज यापूर्वी बरेच वेळा काशीस जाऊन आले होते पण एकटे व पायी यावेळेस मात्र श्रीमहाराज आपल्या आईला घेवून आगगाडीने काशीस जाण्याचे ठरवीले. त्याप्रमाणे सर्व तयारी करण्यात आली.   शंभरच्या वर स्त्री व पुरूषांना घेवून श्रीमहाराज आपल्या आईला घेवून काशीस गेले. काशीला मसूरियादीन शिवमंगल नांवाचा एक ब्राह्मण श्रीमहाराजांचा पंडा होता. तो श्रीमहाराजांना गुरूस्थानी मानीत असे. त्यांने श्रीमहाराजांची व्यवस्था एका संस्थानिकाला शोभेल अशी ठेवली होती. श्रीमहाराज तेथें एक महिनाभर राहिले. आईला रोज स्वत: उचलून गंगास्नानासाठी श्रीमहाराज घेवून जात.या मुक्कामांत श्रीमहाराजांनी पाच सहस्त्रभोजने, तीन इच्छाभोजने, भिका-यांना पांच भोजने आणि तीन संन्याशी भोजने घातली.  काशीमध्ये एक महिनाभर राहून श्रीमहाराज आईला घेवून गयेला गेले.तेथें पिंडदान करून सर्व मंडळी आयोध्येला गेली. गीताबाईंची प्रकृती क्षीण होऊ लागली. औषधोपचारस त्यांनी नकार दिला. त्या फक्त दुधावरच राहू लागल्या. नामस्मरण मात्र चालू होते. श्रीमहाराज त्यांची सेवा करीत होते. चार पाच दिवसांनंतर गीताबाईंनी श्रीमहारजांना अंतकाळ जवळ आल्याचे सांगून आता केवळ शरयू नदीत स्नान करावयाची व रामरायाचे अखेरचे दर्शन घ्यावयाची इच्छा व्यक्त केली. आईच्या शेवटच्या इच्छेप्रमाणॆ श्रीमहाराजांनी गीताबाईंना शरयू नदीमध्ये स्नान घालून तेथील घाटावर एक गादी टाकून त्यावर बसविले. आईच्या हातून पुष्कळ दानधर्म व्हावा या हेतूने श्रीमहाराज गीताबाईंना म्हणाले ” आई, या गादी खाली मी काही पैसे ठेवले आहेत.तुला हवे तेवढे पैसे तु दान कर.”  पंचक्रोशीतील सर्व गरीब, भिकारी ,गोसावी, वैदिक इ सर्व लोक दान घेवून संतुष्ट होऊन जाऊ लागले. मात्र पैशांनी भरलेली गीताबाईंची मूठ मात्र तशीच रहात. सर्वांना मूठ भरून पैसे देऊन सुद्धा गादी खालचे पैसे काही संपेनात तेंव्हा गीताबाई श्रीमहाराजांना म्हणाल्या ” अरे गणू , या गादीखाली अजून किती पैसे आहेत. ” त्यावर श्रीमहाराज उत्तरले ” आई, या गादीखाली पैशांची गंगा वाहत आहे. गीताबाईंनी मनसोक्त दानधर्म केल्यावर श्रीमहाराजांनी रामास नैवेद्य दाखवून आयोध्येतील सर्व लोकांना गांवजेवण घातले. दुस-या दिवशी गीताबाईंनी श्रीमहाराजांच्या मांडीवर ’राम राम’ म्हणत देह ठेवला. आई गेल्यावर श्रीमहाराजांना अश्रू अनावर झाले . श्रीरामराया नंतर श्रीमहाराजांचे आपल्या आई वर प्रेम होते.

       गीताबाईंच्या अंत्यसंस्कारास सर्व गांव लोटला होता. तिस-या दिवसापासून श्रीमहाराजांनी आयोध्येत नाम सप्ताह बसविला. सर्व उत्तरक्रिया पार पाडून असंख्य गरिबांना अन्नदन केले. शंभर गाई दान दिल्या, शंभर सुवासिनींना लुगडी दिली, शंभर वैदिकांना वस्त्रे दान केली. एखाद्या राजालाही लाजवेल असा खर्च श्रीमहाराजांनी आपल्या आईसाठी केला.

॥ श्रीराम समर्थ ॥

॥ जय श्री राम ॥

भिकाजी श्रीपत नांवाचे एक फौजदार होते. श्रीमहाराजांच्यावर त्यांची विशेष अशी निष्ठा होती. या भिकाजीपंताजवळ बत्ताशा नावाचा एक पांढरा शुभ्र, सुंदर पण थोडा मस्त असा घोडा होता. तो घोड भिकाजीपंतांनी श्रीमहाराजांना अर्पण केला. घोडा उमदा असला तरी अत्यंत खट्याळ होता. इतरांना तो अजीबात दाद देत नसे. उलट श्रीमहाराजांच्यावर त्याचे विलक्षण प्रेम असे. दर एक दोन दिवसांनी श्रीमहाराज त्याच्याजवळ जात, त्याच्याशी बोलत आणि पुष्कळवेळा त्याच्यावर बसून त्याला चांगला लांब फिरवून आणत. बत्ताशा श्रीमहाराजां व्यतिरीक्त इतरांना त्याच्यावर अजीबात बसू देत नसे. शाहूराव चिवटे नांवाचे श्रीमहाराजांचे एक शिष्य, एक दिवस श्रीमहाराजांच्या दर्शनास आले. बत्ताशाला पाहून त्यांनी श्रीमहाराजांकडे बत्ताशाची मागणी केली. श्रीमहाराजांनी लगेचच बत्ताशा येत असल्यास, त्याला घेवून जाण्यास सांगीतले. श्रीमहाराजांनीच परवानगी दिल्यामूळे शाहूरावांनी बत्ताशास जबरदस्तीने घरी नेले.परंतू त्यांच्या घरी गेल्यावर त्या प्राण्याने तीन दिवस दाणा खाल्ला नाही किंवा तो पाण्यालाही शिवला नाही; इतकेच नाही तर तीन दिवस त्याच्या डोळ्यातून सारखे अश्रू वाहत होते. हा प्रकार पाहून चिवट्यांनी बत्ताशाला गोंदवल्यास परत आणून श्रीमहाराजांच्या स्वाधीन केले. श्रीमहाराजांना पाहताच बत्ताशा फुरफुरू लागला. श्रीमहाराजांनी त्याला चारा खावू घातला व पाणी पाजले. तीन दिवसांनी बत्ताशाने श्रीमहाराजांच्या हाताने अन्न खाल्ले. या दिवसानंतर गोंदवल्यातील लोक बत्ताशाला पूज्य मानू लागले. ( याच बत्ताशाचे शिल्प गोंदवल्यात पहावयास मिळते.)

श्रीमहाराजांचा व्याप झपाट्याने वाढत होता. नुसत्या दर्शनाला येणा-या मंडळींची संख्या तर जास्त वाढलीच पण बाहेर गावाहून येणा-या ब-याच मंडळींना श्रीमहाराज स्वत: बरेच दिवस गोंदवल्यात ठेवून घेवू लागले. त्यामूळे अर्थात थोरले राम मंदिर अपूरे पडू लागले. म्हणून श्रीमहाराजांनी धाकटे राम मंदिर बांधले. तसेच लोकांना विशेषत: सहकुटुंब येणा-यांना उतरण्यासाठी सोयीचे व्हावे म्हणून काही खोल्या देखील बांधल्या. आपले कुलोपाध्याय चिंतुबुवा यांना गोंदवल्यास आणून जागा दिली आणि एक शेतपण उत्पन्नासाठी दिले.

गोंदवल्यात  येणा-यांची संख्या दिवसेंदिवस वाढत होती. येणा-यांची सर्व सोय करण्यासाठी पैशाची आवश्यकता भासू लागली. त्यामूळे श्रीमहाराजांनी घरच्या शेतीची वाढ केली सर्व जमीन साफ करून खत वगैरे घालून चांगली तयार केली. शेतीत नविन विहीर बांधली. नवीन जमीन विकत घेतली आणि ती रामाच्या खर्चाला लावून दिली. य काळांत पुष्कळ वेळा श्रीमहाराज स्वत: शेतामध्ये नांगर हांकणे, खडेगोटे काढणॆ, हरळी उपटणॆ इ. कामे करीत. खुद्द श्रीमहाराजच काम करताना बघून मग गरीब –श्रीमंत , लहान- मोठे, स्त्री- पुरूष सर्वजण काम करीत. जेवायला रोज बाजरीची भाकरी व भारी तिखट आमटी असायची. भात फक्त सणावारी मिळायचा तरी देखील श्रीमहाराजांच्या प्रेमासाठी लहान-मोठे, गरीब-श्रीमंत, विद्वान- अडाणी, स्त्री-पुरूष सर्वजण मोठ्या आनंदाने कष्ट करीत आणि जे मिळेल ते आनंदाने पोटभर खाऊन पुष्कळ दिवस गोंदवल्यास रहात.

॥ श्रीराम समर्थ ॥

॥ जय श्री राम ॥

अगदी बालपणापासून श्रीमहाराजांची प्रभु श्रीरामावर नितांत श्रद्धा होती.श्रीरामचंद्राच्या चरणी त्यांची वृत्ती इतकी तन्मय झालेली होती की, जगतामध्ये घडणारी प्रत्येक गोष्ट श्रीरामचंद्राच्या इच्छेनेच घडते, असे अक्षरश: रात्रंदिवस ते घोकीत असत. लोकांसाठी उपासनेचे केंद्र आवश्यक असल्याने आपल्या घराच्या समोरच्या भागामध्येच त्यांनी रामासाठी प्रशस्त मंदिर बांधण्यास आरंभ केला.
मंदिराच्या बांधकामासाठी गोंदवल्यातीलच गवंडी व सुतार यांची नेमणूक श्रीमहाराजांनी केली. मंदिराचा नकाशा त्यांनी स्वत: तयार केला. श्रीमहाराजांच्याकडॆ साठविलेले द्रव्य असे मुळीच नव्हते; आणि मंदिराच्या बांधकामासाठी श्रीमहाराजांनी कधीही, कोणाकडॆही पैशासाठी याचना केली नाही. दररोज श्रीमहाराजांच्या दर्शनास येणारे लोक आपण होऊन त्यांच्यासमोर जे द्रव्य ठेवीत त्याच्यावरच बांधकामाचा सर्व व्यवहार चालत असे.
असेच एकदा गुरूवारी गोंदवल्याचा बाजार होता. बांधकामावरच्या सर्व माणसांना आठवड्याची मजूरी द्यावयाची होती. बांधकामाचे साहित्यही संपलेले होते. आदल्याच दिवशी श्रीमहाराजांनी सर्व गावास जेवण दिल्यामूळे त्यांच्याकडे पैसे शिल्लक नव्हते. बाजारचा दिवस असल्यामूळे मजूरांना पैसे देणे आवश्यक होते. सर्व काही प्रभु रामचंद्रावर सोपवून श्रीमहाराजांनी सर्व कामक-यांना जेवू घातले व राम नामस्मरण करीत बसण्यास सांगितले. काही कालानंतर म्हसवडचे बापूसाहेब माने श्रीमहाराजांच्या दर्शनास आले. त्या वर्षी त्यांनी आपल्या शेतामध्ये ऊसाचे पिक घेतलेले होते. ऊस विकून आलेल्या पैश्यांपैकी शंभराला पांच रूपये श्रीमहाजांना अर्पण करण्याचे त्यांनी आपल्या मनाशी ठरविलेले होते. बापूसाहेबांनी श्रीमहाराजांना नमस्कार करून श्रीमहाराजांच्या पुढे ठेवले आणि प्रसाद घेवून निघून गेले. ते गेल्या नंतर श्रीमहाराजांनी नामस्मरण करणा-या सर्व मजुरांना त्यांची मजुरी देऊन टाकली. आणि बांधकाम साहित्य आणावयास मुकादमास पैसे दिले. वरील प्रसंगानंतर श्रीमहाराज बोलले,” रामरायाने आपली लाज राखली.पण मंदिर त्याच्यासाठींच होणार असेल तर त्याची काळजी त्यालाच असली पाहिजे. “
श्रीरामरायाचे मंदिर बांधावयास सुरूवात तर केली, पण श्रीरामाच्या मूर्तीविषयी काहीच खटपट दिसेना. सर्व लोक मूर्ती बद्दल श्रीमहाराजांना विचारीत. त्यावर श्रीमहाराज म्हणत ” तो रामराया आपण होऊनच येईल “
गोंदवल्यापासून थोड्या अंतरावर तडवळे या गांवी कुलकर्णी आडनावाचे एक श्रीमंत गृहस्थ रहात होते.ते अत्यंत भाविक होते. त्यांच्या मनांत रामाचे मंदिर बांधावे असे येवून त्यांनी त्यासाठी पुष्कळ पैसा साठवला होता. मंदिरासाठी त्यांनी श्रीराम, लक्ष्मण व सीता अशा तीन मूर्ती करवून आपल्या घरी आणून ठेवल्या होत्या. साठविलेल्या पैशातून त्यांनी गावीच एक सुंदर वाडा बांधला. परंतू दुर्दैवाने एके दिवशी त्या वाड्याला आग लागून सर्व वाडा उध्वस्त झाला. वाड्यातील मूर्तींनाही त्या आगीची झळ पोहचली. काहीं दिवसांनी सलग तीन दिवस कुलकर्ण्यांच्या स्वप्नात श्रीरामाची ती मूर्ति येई व सांगे ” मला तू किती दिवस इथं ठेवणार आहेस ? मला गोंदवल्यास, ब्रह्मचैतन्यांच्याकडे पोहचव. ” त्याच दरम्यान श्रीमहाराज श्रीरामाचे मंदिर बांधत असल्याचे त्यांना कळले. म्हणून त्यांनी त्या तिन्ही मूर्ती गोंदवल्यास श्रीमहारांजांकडे आणून दिल्या.
शके १८१३, सन १८९१ मध्ये मंदिर बांधून तयार झाले. बापूसाहेब माने यांनी सिहांसन करविले. श्रीमहाराजांनी म्हासुर्णेकर शास्त्रींच्या संमतीने मूर्तींच्या प्राणप्रतिष्ठेचा मुहूर्त ठरविला. समारंभाची निमंत्रणे निरनिराळ्या गांवी दिली गेली. प्रतिष्ठापणेच्या सात दिवस अगोदर श्रीमहाजांनी स्वत: देवापुढें अखंड नामस्मरणाच्या सप्ताहास आरंभ केला. सप्ताहात येणा-या सर्वांबरोबरच सबंध गावास आठ दिवस जेवण्यास मुक्तद्वार होते. रोज भजन, नामस्मरण, किर्तन, भोजन यांची गोंदवल्यात अगदी गर्दी उडून गेली. समारंभानिमित्त श्रीमहाराजांनी पाण्यासारखा पैसा खर्च केला. प्रतिष्ठापणेसाठी काशी, प्रयाग, आयोध्या, पुणे, सातारा वगैरे ठिकाणाहून मोठमोठे विद्वान पंडित व वैदिक ब्राह्मण मुद्दाम आले होते. त्या दिवशी गोंदवल्यास मोठ जनसमुदायाचा पूर आला होता. श्रीमहाराज अगदी तेजपु:ज दिसत होते. अंगामध्ये नवी जरीची भगवी कफनी, पायांत नव्या खडावा, कपाळाला मोठे केशरी गंध आणि गळ्यात तुळशीची माळ; श्रीमहाराजांची मूर्ती अगदी विलोभनीय दिसत होती. सर्व गर्दीच्या आकर्षणाचे केंद्र श्रीमहाराज होते.
श्रीरामाला स्नान घालण्यासाठी पवित्र नद्यांचे व समुद्राचे पाणी आणण्यात आले होते. श्रीमहाराजांनी आमंत्रितांना काही ना काही भेटवस्तू दिल्या. प्रत्येक विद्वानास एकेक रेशमी वस्त्र व एकेक होन दिला. मंदिराचे बांधकाम करणा-या प्रत्येक कारागीरास एकेक धोतर व मुंडासे व पांच रूपये दिले. समारंभास आलेल्या प्रत्येक सुवासिनेची खणा नारळांनी ओटी भरण्यात आली. अन्नदानास तर सीमाच नव्हती. शेवटच्या दिवशी तर लोकांच्या पंक्तिवर पंक्ति उठत होत्या. एका त्या दिवशी गोंदवल्यात दहा हजार लोक जेवून तृप्त झाले.

॥ श्रीराम समर्थ ॥

॥ थोरले राम मंदिर ॥

]]> http://brahmachaitanya.wordpress.com/2010/06/07/%e0%a5%a5-%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%ae-%e0%a4%ae%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a4%bf%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%9a%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%a5%e0%a4%be%e0%a4%aa/feed/ 0 kulprasad naam9 shriram_mandir http://brahmachaitanya.wordpress.com/2010/05/27/%e0%a5%a5-%e0%a4%b2%e0%a5%8b%e0%a4%95%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b9-%e0%a5%a5/ http://brahmachaitanya.wordpress.com/2010/05/27/%e0%a5%a5-%e0%a4%b2%e0%a5%8b%e0%a4%95%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b9-%e0%a5%a5/#comments Thu, 27 May 2010 14:37:18 +0000 kulprasad http://brahmachaitanya.wordpress.com/?p=120 ]]>

॥ जय श्री राम ॥

उज्जैनहून श्रीमहाराज इंदूरला वास्तव्यास आले. तेथील एक प्राध्यापक श्रीमहाराजांकडे नेहमी येत असे. तो जितका बुद्धिमान तितकाच अश्रद्ध होता, परंतू प्रामाणिकही होता. त्याचे व श्रीमहाराजांचे बराच काळ संभाषण चाले.त्यांत तो अनेक शंका,प्रश्न श्रीमहाराजांना विचारीत असे आणि श्रीमहाराज देखील त्याच्या सर्व प्रश्ननांना अत्यंत प्रसन्नपणे उत्तरे देत. एक दिवस तो म्हणाला, “महाराज, आपण न मागतां, लोक आपल्याला इतकी मेवा मिठाई आणि फळफळावळ कां देतात ? ” श्रीमहाराज हसून बोलले,” हा प्रारब्धाचा गुण आहे. आपले अन्न वस्त्र,पैसा,मान-अपमान व शरीर दु:ख या गोष्टी प्रारब्धाधीन आहेत.” हे एकून तो गप्प बसला घरी गेल्यावर प्राध्यापकाने पुष्कळ विचार केला,परंतू प्रारब्धाचा हा सिद्धांत त्याला काही पटेना. दुस-या दिवशी श्रीमहाराजांकडे आल्यावर तो जरा बाजूला बसला. काहीं वेळानंतर श्रीमहाराजांच्या दर्शनास एक गृहस्थ आला व त्याने श्रीमहाराजां पुढे एक अत्तराची कुपी ठेवली. आणखी काही काळ गेल्यानंतर दुसरा गृहस्थ आला,त्याने श्रीमहाराजांकडे ती अत्तराची कुपी मागीतली श्रीमहाराजांनी त्याला ती देऊन टाकली.आणि प्राध्यापकाकडॆ बघून श्रीमहाराज म्हणाले,” प्रारब्ध असा खेळ करीत रहाते.” “तुम्ही नोकरी चाकरी करणार,घरदार संभाळून प्रपंचात रहणार,आणि आमच्यासारख्या गोसाव्यापुढे मिठाई येऊन पडते याचे वैषम्य वाटून घेणार ! जरासे धाडस कर, आणि मग पहा काय घडते तें! ” श्रीमहाराजांच्या या बोलण्याचा त्या प्राध्यापकाच्या मनावर इतका मोठा परिणाम झाला की तो श्रीमहाराजांना साष्टांग नमस्कार करूनपुढे नोकरी सोडून निघून गेले. पुढे आठ-दहा वर्षांनी आयोध्येत श्रीमहाराजांना पुन्हा भेटला.

इंदूरात बरेच दिवस वास्तव्य केल्या नंतर इंदूरातीलच भय्यासाहेब व जीजीबाईला घेवून श्रीमहाराज, श्रीतुकामाईंचे दर्शन घेण्याकरिता येहळेगावी जाण्यास निघाले. एक महिन्याच्या प्रवासानंतर ती सर्व मंडळी येहळेगावी पोहचली. प्रवासात श्रीमहाराजांनी सर्वांना सक्त ताकीद दिली होती कि; येहळेगावाला असे पर्यंत कोणीही त्यांना ’महाराज’ म्हणायचे नाही, अगर त्यांच्या पाया पडायचे नाही. श्रीतुकामाईंची भेट घेतल्या नंतर श्रीमहाराज बरोबरच्या मंडळींना घेवून गोंदवल्यास परतले. आठ पंधरा दिवस राहून इतर मंडळी इंदूरला परतली. यानंतर सन १८९० पासून श्रीमहाराज गोंदवल्यास बरेच स्थिर रांहू लागले त्यांचे वय आता ४५-४६ च्या आसपास होते. बाहेरच्या पुष्कळ लोकांना त्यांच्या बद्दल माहित झाल्याने व गोंदवल्यास त्यांचे वास्तव्य स्थिर झाल्याने लोकांचे त्यांच्याकडॆ येणे जाणे खूप वाढले.

वयाच्या नवव्या वर्षापासून वयाच्या पंचेचाळीसाव्या वर्षापर्यंत श्रीमहाराजांनी आपला पुष्कळसा काळ हा पर्यटन करण्यात व्यतीत केला. परमार्थाकडॆ खरी प्रवृत्ती असणारे किती लोक अस्तित्वात आहेत हे पाहण्यासाठी श्रीमहाराज सबंध भारतवर्ष तीन वेळा पायी हिंडले. इतक्या अफाट पर्यटनामध्ये श्रीमहाराजांना अक्षरश: लाखो लोक भेटले. ज्या ज्या माणसांचा त्यांच्याशी संबंध आला त्या प्रत्येकाला त्यांनी रामनामाचा छंद लावला. तसेच कर्मकाण्ड हेंच जिवित सर्वस्व मानून भगवंताच्या भजनाला तुच्छ लेखणा-या अनेक वैदिक विद्वानांना त्यांनी हातांत माळ घेवून रामनामाचा जप करायला लावले. संपूर्ण भारत खंडात श्रीमहाराजांना पुष्कळ साधू पुरूष आढळले परंतू या प्रवासामध्ये श्रीमहाराजांना केवळ तीनच साध्वी स्त्रिया त्यांच्या पाहण्यात आल्या असे श्रीमहाराज सांगत इतकेच नाही तर त्या स्त्रिया संसारी होत्या. प्रवासामध्ये अनेकांना त्यांनी गुरूत्व दिले परंतू त्यापैकी पुष्कळांना श्रीमहाराज कोठले हे माहित नसल्याने ते लोक गोंदवल्याला आलेच नाहीत.

पंढरपूरचा रस्ता गोंदवल्यावरून जात असल्याने अनेक साधू, संन्याशी लोक जाता येता वाटेत गोंदवल्यास मुक्काम करीत. मध्यम स्थितीतील संसारी लोक गोंदवल्यास येत. याशिवाय पंढरीची वारी करणारे वारकरी देखील थांबत असत. श्रीमहाराज गोंदवल्यास स्थिर राहू लागल्यामूळे प्रापंचिक लोक आपल्या बायका मुलांना घेवून श्रीमहाराजांच्या दर्शनाला येवू लागले. दळणवळणाची साधने उपलब्ध नसल्याने गोंदवल्यास मुक्काम करणा-यांची संख्या वाढू लागली. श्रीमहाराजांच्या घरातील जागा अपूरी पडू लागली. शिवाय गोंदवल्यास नियमित येणा-या प्रापंचिक लोकांना आणि सेवेसाठी म्हणून राहणा-या नेहमीच्या लोकांना उपासनेचे केंद्रही आवश्यक होते.

॥ श्रीराम समर्थ ॥

॥ जय श्री राम ॥

दुसरे लग्न झाल्यानंतर श्रीमहाराज चार-पाच महिने गोंदवल्यासच राहिले. त्याच कालावधीमध्ये त्यांचा धाकटा भाऊ अण्णा व नंतर खातवळची बहिण मुक्ताबाई कालवश झाले. अगदी थोड्या काळामध्ये घरातील तीन चार माणसे मृत्युमुखीं पडल्यामुळे गीताबाईंचा जीव अगदी पोळून निघाला.

पंतांच्या वारसांपैकी श्रीमहाराजच तेवढे राहिले होते. त्यांच्या वडिलोपार्जित पुष्कळ जमिनी गोंदवल्यास व काही इतर गांवी होत्या. एवढ्या जमिनींचे श्रीमहाराज एकटेच वारस राहिले हे पाहून त्यांच्या भाऊबंदांनी जमिनी संदर्भात वाद निर्माण केला. परंतू श्रीमहाराज काही जमिनी सोडायला तयार होत नव्हते. प्रकरण प्रत्येक वेळी अगदी हांतघाईवर येत असे,भाऊबंद श्रीमहाराजांना शिव्या देत असत श्रीमहाराजदेखील त्या सव्याज परत करीत असत. सगळे संपल्यानंतर मात्र त्यांना चांदीच्या ताटामध्ये आपल्या बरोबर जेवावयास बसवित. एकदा असेच श्रीमहाराज ऒट्यावर बसले असताना घराच्या छतावरून महाराजांच्या एका भाऊबंदाने एक मोठा धोंडा श्रीमहाराजांच्या डोक्यात टाकला,परंतू श्रीमहाराज चटदिशी बाजूला सरकले. रात्री त्याच भाऊबंदाला जवळ घेऊन जेवायला बसले.

वरील घटनेची हकिकत गीताबाईंना समजल्यावर त्यांनी प्रथम श्रीमहाराजांची दृष्ट काढली.त्या फार चितांक्रांत झाल्या त्यावर श्रीमहाराजांनी त्यांची समजूत काढत त्यांना मरायची विद्या येत असल्या बद्दल सांगितले . यानंतर थोड्या दिवसानंतर एके रात्री श्रीमहाराजांचे अचानक पोट दुखु लागले. अपचनाने पोट दुखत असेल म्हणून गीताबाईंनी श्रीमहाराजांना ऒवा खाण्यास दिला पण पोटदुखी काही केल्या कमी होईना. श्रीमहाराजांचे पोटदेखील हळूहळू फुगायला लागले. मग मात्र आईने गावातीलच वैद्याला बालावून आणले वैद्याने नाडी तपासून मात्रा दिली परंतू काहीच उपयोग होईना. पहाटे चार वाजण्याच्या सुमारास श्रीमहाराजांची नाडी लागेना, श्रीमहाराज प्रेतवत पडून राहिले. गीताबाई मोठ मोठ्याने रडू लागल्या. तासाभराने सभोवतीच्या मंडळींनी पुढच्या तयारीला सुरूवात केली.तेंव्हा श्रीमहाराजांनी हलचाल करावयास सुरूवात केली काहीवेळाने शरीरांत प्राण आला. श्रीमहाराज उठून बसले व आईला म्हणाले “मरायची विद्या कशी असते हे तुला दाखवायचे होते “

याप्रसंगानंतर श्रीमहाराज पुन्हा गोंदवले सोडून कार्तिकी एकादशी साठी पंढरपूरास गेले. तेथून पुढे सदुभाऊ लेले यांचेकडे अलिबागला काही दिवस थांबले. त्यानंतर ते उत्तरेकडॆ जाण्यास निघाले. श्रीमहाराज उत्तरेकडे नर्मदेच्या किना-यावरून जाताना एके दिवशी महेश्वर नावांच्या गावी मुक्कामास थांबले. याच गांवात दोन मोठे मांत्रिक रहात होते. श्रीमहाराजांचे तेज पाहून हे कोणीतरी मोठे मंत्र तंत्र सिद्धिचे जाणकार आहेत असा त्या दोघांचा समज झाला. ते श्रीमहाराजांच्या कडे मंत्रविद्या शिकवण्यासाठी आग्रह धरू लागले. श्रीमहाजांनी त्यांना सांगितले ” अरे ! मला मंत्र तंत्र काही जाणत नाही. मी फक्त एक राम नाम जाणतो.मी तर त्या रामाचा एक दीन दास आहे ” श्रीमहाराज काही केल्या आपल्याला मंत्र तंत्र शिकवेनात हे पाहून त्या दोघा मांत्रिकांनी श्रीमहाराजांवर नागपाश टाकला. त्याक्षणी श्रीमहाराजांच्या अवतीभवती मोठमोठे नाग फूत्कार टाकत उत्पन्न झाले व थोड्याच अवधीत त्यांनी श्रीमहाराजांना विळखा टाकला. श्रीमहाराजांनी त्या दोघांना समजावण्याचा खूप प्रयत्न केला परंतु ते एकेनांत अखेर तीन दिवसांनी त्या अवस्थेत श्रीमहाराजांनी “जय जय रघुवीर समर्थ ” म्हणत डॊंगरवरून उडी मारली त्याबरोबर सर्व नाग मरून पडले व श्रीमहाराज नागपाशातून मुक्त झाले. तीन दिवस नागपाश सोसणारा हा पुरूष सामान्य प्रतीचा नाही अशी त्या दोघांची खात्री झाली व ते श्रीमहाराजांना शरण गेले. श्रीमहाराजांनी त्यांना क्षमा करून रामनाम दिले.

तेथून श्रीमहाराज उज्जैनला गेले. श्रीमहाराज उज्जैनला आल्याचे कळतांच श्रीमहाराजांची पूर्वपरिचित सर्व मंडळी जमा झाली. ते जिथे उतरले होते तिथे मग भजन, किर्तन, वेदान्त श्रवण व अन्नदानास सुरूवात झाली. रोज अन्नदान होऊ लागले. तेथील मंडळींना श्रीमहाराजां बद्दल अतीव आदर व प्रेम असल्यामूळे रोज कोणी ना कॊणी त्यांना घरी बोलावीत असे. श्रीमहाराज देखील सर्वांना घेवून तिथे जात असत.

// श्रीराम समर्थ //

॥ जय श्री राम ॥

आयोध्येहून परतल्यावर श्रीमहाराजांनी गोंदवल्यास काही काळ राहण्याचे ठरविले. सन १८७६ -७७ या साली श्रीमहाराज गोंदवले सोडून कोठेही बाहेर गेले नाहीत. याच सुमारास संपूर्ण हिंदुस्थानात सर्वत्र दुष्काळ पडला होता. त्यावेळी ब्रिटीश सरकारने थोडी फार दुष्काळी कामे सुरु केली. तरीही लोकांची उपासमार थांबेना तेंव्हा श्रीमहाराजांनी गोंदवल्यास आपल्या शेतामध्ये दुष्काळी काम सुरु केले. जवळजवळ दिडशे बैलगाड्या कामावर लागल्या. कामाच्या मोबदल्यात प्रत्येक माणसाला एक भाकरी व एक भांडे भरुन आमटी  श्रीमहाराज स्वत: देत. गोंदवल्यातील माणसांबरोबर शेजारील गावातील लोकही कामावर येवू लागले. रोज सुमारें दिडहजार मनुष्य जेवून तृप्त होऊन जात.

तो पारतंत्र्याच काळ होता. ब्रिटिशांच्या विरुध्द बंड पुकारणारे आद्य क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके आपल्या कार्यास सत्पुरुषांचा आशीर्वाद मिळावा म्हणून अक्कलकोटच्या श्रीस्वामी समर्थांकडे, श्रीनृसिंहसरस्वती, श्रीमाणिकप्रभु यांचे कडे जावून आले.परंतू कोणीही त्यांच्या कार्यास सहमती दर्शविली नाही. बंडाची सर्व तयारी झाल्या नंतर ते श्रीमहाराजांना भेटावयास गोंदवल्यास आले. श्रीमहाराजांनी त्यांना समजावण्याचा खूप प्रयत्न केला मात्र काहीही उपयोग झाला नाही. अजून अनुकुल काळ आला नाही. शक्ति वाया न घालता भगवंताची उपासना करण्याबद्दल सांगूनही वासूदेव बळवंत फडके काहीही न ऎकता तडक पुण्यास निघून गेले.पुढे थोड्याच दिवसात सन १८७९ च्या सुमारास ब्रिटीश सरकारने त्यांना पकडले. त्या नंतर सन १८८३ साली त्या थोर आद्य क्रांतिकारकाचे एडनच्या तुरुंगात प्राणोत्क्रम झाले.

साधारण याच सुमारास सरस्वतीला दिवस राहिले. गीताबाईंना याचा फार आनंद झाला.त्या आपल्या सूनेचे कौतुक करण्यात गढून गेल्या. नऊ महिने पूर्ण होताच. सरस्वतीने एका गोंडस बाळास जन्म दिला. आपल्या नातवाचे बारसे मोठ्या थाटात करावे अशी गीताबाईंची फार ईच्छा होती. परंतू श्रीमहाराजांनी बारसेच करण्याचे टाळले. सर्वांनी आश्चर्य व्यक्त केले. पण सरस्वती मात्र येणारे भवितव्य ओळखून होती. एक वर्षाच्या आतच तो मुलगा मरण पावला.

त्यानंतर थोड्याच दिवसांत तापाचे निमित्त होऊन सरस्वतीने जगाचा निरोप घेतला. पत्नीच्या निधनानंतर श्रीमहाराज इंदूरला निघून गेले. इकडे गोंदवल्यास रावजींचे निधन झाले. गीताबाईंना फार दु:ख झाले.  श्रीमहाराजही गोंदवल्यास नव्हते. परंतू श्रीमहाराजांनी तिकडे रावजी गेल्याचे ओळखले व बरोबर दहाव्या दिवशी श्रीमहाराज गोंदवल्यास परतले. गोंदवल्यास आल्यानंतर आपल्या पित्याची उत्तरक्रिया पार पाडून आईचे दु:ख हलके केले.

चार-पाच महिन्यांच कालावधी लोटल्यानंतर स्वातंत्र्यपूर्व काळातील रिवाजाप्रमाणे श्रीमहाराजांना मुली सांगून येंवू लागल्या. श्रीमहाराजांचे वय त्यावेळी साधारण ३०-३२ च्या आसपास होते. गीताबाईंनी श्रीमहाराजांकडे लग्ना बद्दल विषय काढला. श्रीमहाराजांनी मुलगी स्वत: पसंत करण्याच्या अटीवर त्यास संमती दर्शविली.

गोंदवल्यापासून जवळच आटपाडी नावाच्या गावात देशपांडे नावाचे एक सुखवस्तु गृहस्थ रहात होते. त्यांना पाच मुली होत्या. त्यापैकी यमुना नावाची एक मुलगी जन्मांध होती. एक दिवस श्रीमहाराज अचानक आटपाडीला देशपांड्यांच्या घरी आले व त्या अंध मुलीला लग्नाची मागणी घातली. श्रीमहाराजांसारखा जावई मिळाल्याबद्दल  सखारामपंताना खूप आनंद झाला.मग एक दिवस श्रीमहाराज एकटे आटपाडीला जावून लग्न करुन आले.गीताबाईंना अंध सून बघून हसावे की रडावे ते कळेचना परंतू झाले ते झाले म्हणून त्या सूनेचे कौतुक करु लागल्या. यमुनाचे माहेरचे नाव बदलून पुन्हा सरस्वती ठेवण्यात आले. ( गोंदवल्यात समाधि मंदिराच्या शेजारीच आईसाहेबांचे मंदिर आहे.)

// श्रीराम समर्थ //

॥ जय श्री राम ॥

श्रीमहाराज, वैराग्याच्या वेषभूषेचा त्याग करुन गृहस्थाश्रमात प्रवेश केल्यानंतर प्रपंच खूप छान चालवू लागले. ते बघून त्यांच्या आईंना खूप आनंद झाला. असेच काही दिवस गेल्यानंतर गीताबाईंनी श्रीमहाराजांजवळ कुलकर्णीपद संभाळण्याबद्दल विषय काढला. रावजी देखील आता खूप थकले होते त्यांना देखील विश्रांति मिळेल म्हणून श्रीमहाराजांनी लगेच होकार देऊन कुलकर्णीपदाचा स्विकार केला

श्रीमहाराज कुलकर्णीपद  इतक्या अप्रतिमपणे संभाळू लागले कि, गोंदवल्यातील लोक आश्चर्य व्यक्त करित.आता  श्रीमहाराजांकडे येणाऱ्यांची संख्या वाढू लागली. गावातील लोक सुखी झाले.

परंतु श्रीमहाराजांचे मन त्यात लागेना. कुलकर्णीपद संभाळून पुरते चार महिने झाले नाही तो एक दिवस श्रीमहाराजांनी गीताबाईंना याबद्दल सांगून सद्गुरू श्रीतुकारामचैतन्यांना भेटावयास जाण्याची परवानगी मागीतली. याच सुमारास श्रीमहाराजांची भेट भाऊसाहेब केतकरांशी झाली. हेच भाऊसाहेब पुढे श्रीमहाराजांचे परम शिष्यांपैकी एक होत. सद्गुरूंच्या दर्शनाला जाताना गीताबाईंनी श्रीमहाराजांना त्यांच्या पत्नी सरस्वतीला घेऊन जाण्यास सांगितले. श्रीमहाराज श्रीतुकारामचैतन्यांच्या अनेक गोष्टी सांगत त्या ऎकून आपणही त्यांचे येहेळगावी जावून दर्शन घ्यावे असे सरस्वतीला अनेकदा वाटे. ऎके दिवशी मध्यरात्रीच्या सुमारास श्रीमहाराज अचानक येहेळेगावी जाण्यास निघाले. सरस्वतीदेखील त्यांच्या पाठीमागे तशीच निघाली. श्रीमहाराज तिच्यावर रागावले कि ती गप्प बसे. श्रीमहाराज मुद्दमच वेगाने पळू लागत तरीही सरस्वती धीटपणे त्यांच्या मागोमाग चालतच राहिली. शेवटी तिच्या निर्भयपणाच कौतुक करत श्रीमहाराजांनी तिला आपल्या सोबत येहेळेगावी नेले.

ठिकठिकाणी मुक्काम करीत श्रीमहाराज आपल्या पत्नीला बरोबर घेवून येहेळेगावी पोहोचले. श्रीतुकारामचैतन्य त्यावेळी घरीच बसले होते. त्या दोहोंना पाहून श्रीतुकारामचैतन्यांना खूप आनंद झाला. त्यांना आठ दिवस ठेवून घेवून श्रीतुकारामचैतन्यांनी आपल्या सूनेचे मोठे कौतुक केले. सद्गुरूंच्या सहवासात आठ दिवस कसे गेले ते कळलेच नाही. येहेळेगावातून निघताना श्रीमहाराजांनी श्रीतुकारामचैतन्यांना साष्टांग नमस्कार केला. सरस्वतीही श्रीतुकारामचैतन्यांच्या पाया पडली त्यावर श्रीतुकारामचैतन्यांनी विचारले  ” माय ! तुला काय पाहिजे ते तु माग ” त्यावर सरस्वतीने माझ्या पोटी श्रीमहाराजांसारखा पुत्र जन्मावा ही इच्छा व्यक्त केली. श्रीतुकारामचैतन्य श्रीमहाराजांकडे बघून हसले व त्यांनी सरस्वतीला तुझी इच्छा पूर्ण होईल असे सांगितले. गाव सोडल्या नंतर श्रीमहाराजांनी सरस्वतीला सांगितले कि ” श्रीतुकारामचैतन्य जगातील कोणतीही गोष्ट देवू शकतात परंतू ती अशाश्वत वस्तू मागून आपल्याला काय मिळेल. ” ” श्रीतुकारामचैतन्यांच्या कृपेने आपल्याला मुलगा होईल मात्र तो अल्पायुषी असेल ” यावर सरस्वती अत्यंत दु:खी झाली.

येहेळेगाव सोडल्यानंतर श्रीमहाराज नाशकास गेले.तेथे श्रीमहाराजांनी सरस्वतीस योगविद्या व साधना शिकविली. नाशिकात ते सहा महिने वास्तव्यास राहिले. नाशिक मध्येच श्रीमहाराजांचे कृष्णाजी त्रिंबक नावाचे शिष्य रहात असत. त्यांच्या वर सरस्वतीला नातेपुते येथे तिच्या बहिणीकडे पोहोचवण्यास सांगून श्रीमहाराज आयोध्येला गेले. कृष्णाजीपंतानीं गुरूपत्नीला मोठे आदरातिथ्य करून नातेपुते येथे नेवून घातले. त्यानंतर श्रीमहाराज नैमिष्यारण्यात काही दिवस राहून आयोध्येस गेले. श्रीरामाचे दर्शन घेवून दहा महिन्यांनी ते गोंदवल्यास परत आले.

// श्रीराम समर्थ //

॥ जय श्री राम ॥

आपल्या आईला वर्षाभरापूर्वी सांगितल्या प्रमाणे श्रीमहाराज गोंदवल्यास परत आले. गोंदवल्यात आल्यावर श्रीमहाराज रात्री मुक्कामाला गावच्या मारुती मंदिरात थांबले. पहाटे चिंतुबुवा नावाचे गृहस्थ प्रात:र्विधीसाठी गावा बाहेर चालले होते. श्रीमहाराजांनी चिंतुबुवांना हाक मारली. लहानपणीच्या दोनचार गोष्टी सांगितल्यावर  चिंतुबुवांना श्रीमहाराजांची ओळख पटली. चिंतुबुवांनी बाहेरुन आल्यावर रावतींना कळवण्याचे ठरविले. इकडे श्रीमहाराज आपल्या घरी गेले. “जय जय रघुवीर समर्थ ” म्हणून आपल्या आईकडे भिक्षा मागितली. गीतामाई भिक्षा घेवून बाहेर आल्या. त्यावर श्रीमहाराजांनी त्यांना उतरंडीवर ठेवलेले दगडीतले घट्ट विरजलेले दही मागितले.( लहानपणी श्रीमहाराजांना दही फार आवडे म्हणून गीतामाई  रोज दगडीत विरजलेले दही लावीत.) गीतामाईंनी दही आणले. यावर श्रीमहाराज गीतामाईंकडे बघून नुसते हसले.त्याबरोबर गीतामाईंनी श्रीमहाराजांना ओळखले. दोघांच्याही डोळ्यात आनंदाश्रू जमा झाले. बाहेर कसली गडबड चालली म्हणून रावजी बाहेर आले. श्रीमहाराजांनी त्यांना साष्टांग नमस्कार घातला. जिकडेतिकडे आनंदाचे वातावरण पसरले. गावातील सर्वजण पंतांच्या नातवाला, श्रीमहाराजांना बघायला येवू लागले. पंतांचा नातू मोठा साधु पुरुष बनून आला आहे, अशी बातमी संपूर्ण गोंदवल्यात पसरली. नऊ वर्षांनी श्रीमहाराज गोंदवल्यास परत आले होते.

श्रीमहाराज खूप दिवसांनी आल्यामूळे सर्वजण सारखे त्यांच्या अवती भोवती रहांत. श्रीमहाराज मग त्यांना आपल्या प्रवासातील गमती जमती सांगत.अगदी रावजी व गीतामाईसुद्धा असत. गोष्टी सांगता सांगता कधी कधी पहाट होई. थोड्याच दिवसांत संपूर्ण गोंदवल्यात ज्याच्या त्याच्या तोंडी श्रीमहाराजांचे नांव झाले. त्यासरशीं श्रीमहाराजांना भेटावयास येणाऱ्यांची संख्या फार वाढली. घरतली जागा अपूरी पडू लागाली. भेटावयास येणारे रावजींच्या समोर श्रीमहाराजांच्या पायापडत याचे श्रीमहाराजांना योग्य वाटेंना म्हणून मग श्रीमहाराज घरासमोरच्या विठ्ठल मंदिरात बसू लागले. तेथेच एक ओटा बांधून श्रीमहाराज तेथे बसू लागले. लवकरच  श्रीमहाराज गोंदवल्यास आल्याची वार्ता खातवळला पोहचली. लागलीच श्रीमहाराजांचे सासरे त्यांना भेटावयास गोंदवल्याला आले.गोंदवल्यास ते चार- पाच दिवस राहीले. एके दिवशी मुलीला गोंदवल्यास पाठविण्याच विषय काढला. त्यावर श्रीमहाराजांनी ते स्व:ता येवून त्यांच्या पत्नीला घेवून जातील. असे सांगितले.

श्रीमहाराजांची लोकप्रियता दिवसेंदिवस वाढतच होती. श्रीमहाराजांची वेषभूषा अजूनही तशीच होती. दाढी व जटा वाढलेल्या, अंगात कफनी, हातामध्ये रुद्राक्षाची माळ, पायात खडावा. श्रीमहाराजांची लोकप्रियता पाहून काहीं आप्तेष्टांना वैषम्य  वाटू लागले. श्रीमहाराजांची वेषभूषा पाहूनच लोक त्यांना फसतात व मानतात, तेंव्हा श्रीमहाराजांचा वेष उतरवून त्यांना गृहस्थाश्रमी बनविल्यास मग आपोआपच त्यांचा लोकसंग्रह कमी होईल असा विचार ते करु लागले. त्यामूळे एक दिवस चिंतुबुवांनी श्रीमहाराजांपाशी याचा विषय काढला. यावर श्रीमहाराजांनी कोणतीही हरकत घेतली नाही. परंतु त्यासाठी होमहवन व मोठे अन्नदान करावे लागेल व त्यासाठी भरपूर खर्च होईल असे सांगीतले.त्या सर्वांनी खर्च करण्याची तयारी दर्शविल्यावर श्रीमहाराजांनी तो विधी करण्यास संमती दिली. काही दिवसातच शास्त्रोक्त पद्धतीने श्रीमहाराजांनी आपला जटाभार उतरवला. या मोठ्या कार्यक्रमास श्रीमहाराजांचे सासरे आले होते. गीतामाईंच्या सांगण्यावरुन दुसऱ्या दिवशी श्रीमहाराज त्यांच्या बरोबर खातवळला गेले.तेथे चार दिवस राहून त्यांच्या पत्नीला, सरस्वतीबाईंना घेवून ते परत गोंदवल्यास परतले.

घरी आल्यावर श्रीमहाराज घरात जास्तवेळ देवू लागले. त्यांचा दिनक्रम सुरु झाला. रोज पहाटे ५ वाजता उठावे, शौचमुखमार्जन उरकून सहा वाजता काकड आरती करुन भजन करावे, भजनाला दररोज काहीं मंडळी जमत मग दासबोधावर निरुपण करावे. त्यानंतर जमलेल्या मंडळींच्या अडीअडचणी सोडवाव्यात.अकरा वाजता स्नान संध्या करुन देवाची पूजा करावी. दुपारी भोजन करुन थोडी विश्रांती घ्यावी, मग विठोबाच्या मंदिरात पोथी वाचन करावे, रात्री फराळ करुन भजन करावे.त्यानंतर आरती करुन आई वडीलांना नमस्कार करुन निजण्यास जावे. असा दररोजचा कार्यक्रम चाले. अशा प्रकारे श्रीमहाराजांचा गृहस्थाश्रम सुरु झाला.

// श्रीराम समर्थ //

॥ जय श्री राम ॥

आपल्या सद्गुरुंची आज्ञा प्रमाण मानून श्रीमहाराज हिमालयाकडे प्रयाण केले. मजल दरमजल करित श्रीमहाराज प्रथम उज्जैनपर्यंत आले. तेथे जवळच एक निर्मनुष्य अरण्य आहे असे कळल्यानंतर श्रीमहाराज, एकांतवासास उत्तम जागा असलेल्या त्या अरण्यात गेले. अरण्याच्या मध्यभागी एका गुहेत श्रीमहाराज बरेच दिवस राहिले. तेथे रहात असताना कोठूनशी एक गाय त्या गुहेच्या तोंडाशी येवून उभी रहात. श्रीमहाराजांचे तिच्याकडे लक्ष जाताच ती मोठ्याने हंबरडा फोडी व आपला पान्हा सोडत असे. तिच्या आंचळातून दूध खाली सांडू लागे. श्रीमहाराज त्या गुहेत वास्तव्यास असे पर्यंत दररोज सकाळ – संध्याकाळ तिच्या आंचळाला तोंड लावून पोटभर दूध पित असत.

उज्जैनहून निघाल्यावर श्रीमहाराज नैमिषारण्यात आले. अनुग्रहित होण्याआधी श्रीमहाराज दोन वर्षांपूर्वी ज्या गुहेत वास्तव्यास होते, त्याच गुहेत या वेळेसही वास्तव्य केले. याच गुहेमध्ये त्यांच्या बरोबर आळंदीचे श्रीनðसिंह सरस्वती स्वामी हे महान योगी वास्तव्यास होते. याच गुहेत १८५७ च्या स्वातंत्र्य युद्धातील श्रीमंत नाना साहेब पेशवे, श्रीमहाराजांना शरण आले. श्रीमहाराजानीं त्यांना अभय देवून जवळच्या एका गुहेत त्यांच्या राहण्याची व्यवस्था केली. साधारण १८५८-५९ सालचा तो काळ होता.

नैमिषारण्यातलें आपले कार्य संपल्यानंतर श्रीमहाराजानीं रामरायाचे दर्शन घेण्याकरिता आयोध्ये कडे प्रस्थान केले. आयोध्येला रामशास्त्री नावाच्या वेदांतसंपन्न पंडिताचा उद्धार करुन श्रीमहाराजानीं त्याला व त्याच्या कुटुंबाला रामनामाची दिक्षा दिली. याच रामशास्त्रींच्या आग्रहाखातर श्रीमहाराज त्यांच्या मुलांकडे काशीस आले. काशींस श्रीमहाराजांनी अनेकांचा उद्धार केला व अनेकांना रामनाम दिले. याच ठिकाणी श्रीमहाराजांनी एका मðत दानशूर व्यापाऱ्यास पुन्हा जिवंत केले. विश्वेश्वराचे दर्शन घेवून प्रयाग, हरिहाट करत इंदूरला आले. इंदूरला श्रीमहाराज जवळजवळ सहा महिने राहिले. सहामहिन्यानंतर श्रीमहाराज वाटेवर असलेली तीर्थे करत गोंदवल्यास परत आले. गोंदवले सोडून श्रीमहाराजानां बारा वर्षे झाली होती. वयाच्या बाराव्या वर्षी घर सोडलेल्या श्रीमहाराजांमध्ये अमुलाग्र बदल झाला होता. जटा व दाढी वाढलेली होती. चेहऱ्यावर विलक्षण तेज होते. हातमध्ये कुबडी व माळ तेज:पुंज मजबूत शरीर पायात खडावा.अशी श्रीमहाराजाचीं तरुण मुर्ती अतिशय विलोभनीय दिसत होती. गोंदवल्यास आल्यानंतर श्रीमहाराज घराजवळील मारुतीच्या मंदिरात थांबले. गावातील सर्व लोक गावात कोणी तरी सत्पुरुष योगी आले म्हणून दर्शनांस येवू लागले. परंतू गुरुंच्या आज्ञेनूसार इतक्यात ओळख दाखवायची नव्हती. गावातील लोक दर्शनाला येतच होते. कोणीही श्रीमहाराजांना ओळखले नाही. श्रीमहाराज नामसाधना करण्यात व्यस्त होते. इतक्यात समोरुन रावजी व गीताबाई येताना दिसले. मनोमन श्रीमहाराजांनी आपल्या माता पितांना साष्टांग नमस्कार केला. श्रीमहाराजांनी गोंदवले सोडल्यापासून गावात कुणी बैरागी, रामदासी अथवा एखादा संन्यासी आला तर गीतामाई त्यांच्या कडे श्रीमहाराजांची चौकशी करित, श्रीमहाराज त्यांना कोठे भेटले का ? याबाबत विचारणा करित. श्रीमहाराजांना पाहून गीतामाईंनी आपल्या मुलाची चौकशी केली. ” योगी महाराज, तुम्ही माझ्या मुलाला वाटेत कुठे पाहिले आहे काय ? ” “त्याने वयाच्या बाराव्या वर्षी घर सोडले आहे.” यावर . श्रीमहाराजांनी आपल्या आईला विचारले “  माते, तुझा मुलगा दिसावयास कसा आहे. ? ” गीतामाईंनी सांगितले ” दिसावयास तो सुंदर आहे, मोठा चतुर असुन त्याच्या मुखांत सतत रामनाम असते.” आपल्या आईचे हे शब्द ऎकून . श्रीमहाराजांनी गीतामाईंना तुमचा मुलगा एक वर्षांनंतर परत येईल असे सांगितले. यानंतर . श्रीमहाराज आपल्या सासुरवाडीला म्हणजे खातवळला गेले. तेथे त्यांच्या पत्नीने व सासूने त्यांना ओळखले नाही.  श्रीमहाराजांच्या सासूने आपल्या परागंदा झालेल्या जावया विषयी विचारले असता श्रीमहाराजांनी तो सुखरुप असल्याचे सांगितले.त्या दोघींना रामनाम देवून श्रीमहाराज डांबेवाडी येथे आपल्या चुलत बहिणी कडे भीमाबाईकडे आले. तिला मात्र श्रीमहाराजांनी ओळख दिली मात्र याबाबत कोणालाही न बोलण्याचे सांगितले. यानंतर  श्रीमहाराज सज्जनगड येथे गेले. मजलदरमजल करत रामेश्वराचे दर्शन घेवून. आपल्या सद्गुरुंकडे श्रीतुकारामचैतन्यांकडे परत आले. त्यांना सर्व वðत्तांत कथन करुन त्यांच्या आज्ञेनूसार,व आपल्या आईला सांगितल्या प्रमाणे बरोबर एक वर्षांनी गोंदवल्यास परतले.

// श्रीराम समर्थ //